Extreminada | huta kryształowa

Dojazd w kraśnych omszadziałościach

W długiej, trwającej ponad dwie godziny podróży z Zamościa do Huty Kryształowej, obserwować dane nam było okazałe szadzi omszałości, uatrakcyjniające - sam sobie przecie mało zajmujący - listopadowy dekadentyzm w przyrodzie. Niestety nie mogliśmy zatrzymywać się i napaść tem nader zajmującem zjawiskiem naszych fotograficznych pułapek na światło, obaby nie zaprzepaścić osiągnięcia celów nadrzędnych. Tym bardziej, że plany zakreśliliśmy ambitne, a deputat czasu i światła przydzielono nader nam wątły. W horynieckiej placówce Straży Granicznej zgłosiliśmy swe zamiary włóczęgowskie, po to by później niespodzianym pojawieniem na granicy nie uruchamiać sił prędkiego reagowania oraz by nie tracić czasu na wyjaśnienia. Bo wiedzieć trzeba, że pojawienie się obcych w rejonach przy samej granicy nie uchodzi uwadze cywilnych obserwatorów w oknach domostw, którzy pewnikiem rychło powiadomią pograniczników. Aby więc oszczędzić wojakom nieuzasadnionego alarmu - zgłaszajmy koniecznie najpierwej zamiar zbliżenia się do granicy.

Dezorientacja śnieżna i farmakologiczna oraz jej obłędliwe skutki

Ledwośmy wstrzymali mechaniczną dorożkę, vis a vis starej gorzelni w Kryształowej Hucie, ledwośmy po kubku arbaty w wersji "unplug" wychylili za pomyślność naszych usilnych usiłowań - a jużci znienacka nadspodziew niespodziewanego jęło tak rzęsiście sypać mokrem, nawalnym śniegiem, iże w niemnimaczki całe otoczenie dotąd zupełnie bezśnieżne - jeno szadzią zabsiwiałe - kompletnie białym się stało. Tako nagle, że aże zdębieliśmy z wrażenia widząc ową nagłą transformacyję, dziwując się i zamartwując zarazem - boć to nam przecie włóczęgi, ni fotografowania dziś pewnikiem nie ułatwi.
Pochwist przeraźliwie jęczący pośród złowieszczych konarów prastarych drzew - zaszpachlował szytko tak dokumentnie, iże człek stracił z oczu wszelakie orientacyji służące pomoce gieograficzne. W takich - tężejących bielmem bieli warunkach - przyszło nam wędrować dzień cały i nocy spory kawalec. A wiedzieć trzeba, iż sypiący śnieg gorszyj jest niźli gęstej mgły otumanienie, bo na domiar złego - gdy sypie w oczy - nie pozwala w dal pozierać. A jak wiadomo bez patrzenia nie ma widzenia, a bez widzenia nie ma wiedzy co do pozycji naszej w czasoprzestrzeni. Zaś bez wiedzy o pozycji naszej w czasoprzestrzeni - pewne jest, że w obłędliwości poczynimy wydatne postępy, dochodząc nie tam gdzieśmy se upatrzyli dotrzeć chcieć. Wybitne trudności meteorologiczne wzmógł jeszcze jeden nieprawdopodobny i niespodziewany kłopot - dezorientujący czynnik farmakologiczny. Kamrat Tomasz - pełniący rolę wodcy - przyjmował ku zdrowotności pewien antybiotyk, któren w trudnych do wyliczenia skutkach ubocznych, zawierał też taki, na wieść o którym druhom wodcy miny zrzedły. Czynnik ów powodował ni mniej, ni więcej ino silną dezorientację u pacjenta. Te dwa wzmagające ogólną naszą dezorientację problema sprawiły, iż niemocen wodzący, swemi decyzjami co do kierunku marszu siał pośród swych towarzyszy niedoli - śmiech i przerażenie.

Najpirwej ruszyliśmy ku wschodowi, nawiedzając prastare dęby, skupione w grupę, które zdaje się jedynie cudownem zrządzeniem Opatrzności oparły się toporom w czasach powojennych, kiedy o ochronie stworzenia mało kto myślał. Stał tam u dróg rostaju, stary drewniany krzyż, dzięki czemu jak na razie wiedzieliśmy gdzie jesteśmy i kędy zmierzamy. Kolejną pomocą orientacyjną okazała się obrośnięta dzikiem winem ambona myśliwska. A wiedzieć trza, iż miejsce to o rzut statywem znajduje się od naszej obecnej granicy państwowej.
Dalej już nie było żadnej drogi, ani orientacyjnych wskazówek, jeno smagane okrutnie przez wicher pola, które wydawały się zupełnie bezkresnemi, w tej iście dyabelskiej zawieji. Chociaż człek nie wiem jakby wzrok wytężał to nico nie widział, jeno powieki mrużył gdy mu oczne sztyfty lód posiekł okrutnie. Jawił się wtenczas jako ten kret co w samo południe z kopca łeb wystawił. Tu właśnie z całą mocą odezwały się owe dwa dezorientujące czynniki. Gdyby nie kompasu pomocna igła, to nie wiem gdzie byśmy zaszli i jak nieprawdopodobna byłaby teraz ta nasza istoryja. Po tuż właśnie błądzenie ma tak wielkie znaczenie w maksymalizacji przygód wędrowca. Boć im gorsza zawierucha tym ciekawiej się podróżuje. Marsz w aurę sielską, na domiar nudnego z przewodnikiem, któren wiedzie nas po znanych doskonale sobie ścieżkach, i o zgrozo ani razu nie zada sobie nawet trudu pobłądzenia - nie ma w sobie tych niepomnianych emocji, niepewności i komicznej grozy, jaka człeka ogarnia gdy uświadomi sobie, że zabłądził i to nie teraz, a dwie godziny temu. Wiec zamiast do celu się zbliżyć - ten się od celu uporczywie oddalał! A wszak i ledwo już na nogach stoi, a i sapie nie gorzej niźli ten słoń, któren zapragnął wziąć udział w maratonie.

Smolin Andruszewski - dawna posiadłość rodziny Andruszewskich

Meandrując beztrosko w śnieżnej zawierusze, potykając się co i rusz o skamieniałe od mrozu nocnego nierówności pól - w końcu nie wiedzieć jak i czemu - dotarliśmy do strojnego w śnieżne szaty parku ozdabiającego tu drzewiej dwór rodziny Andruszewskich - wspaniałego śladu po zamieszkujących tu polskich ziemianach. Andruszwscy w ostatniej chwili uniknęli śmierci z kainowych rąk ukraińskich nacjonalistów, ostrzeżeni przez pana Ludwika Burka - człeka bezcennie wspaniałomyślnego i miłosiernego, szczególnie w obliczu okrucieństwa z jakim torturowano i mordowano Polaków na naszych wschodnich rubieżach. Dziś w tem niezwykłem miejscu pozostały jeno cegły po dworze, no i sam nastrojowy park, obfitujący w stare, pomnikowe drzewa. Gdyby dwór stał dotąd - okolica jawiłaby się wprost bajecznie, jednak cień krwawych zdarzeń z przeszłości sprawia, że człek odczuwa tu dziwny smutek - aby nie powiedzieć lęk nawet, na myśl do czego zdolny jest człowiek, gdy odrzuci chrześcijańskie przykazanie miłości bliźniego.

Wielce krasna aleja lipowa

Po zażyciu kolejnej dawki mocno dezorientującego medykamentu, wodca wyraźnie zatracił rozeznanie w terenie, co objawiło się między innszemi silnem meandrowaniem pośród pól i bezradnym niezdecydowaniem co do rozeznania tożsamości obserwowanych obiektów. Przy pomocy jednak swych niezawodnych towarzyszy, którzy swem wodcą poszturchiwali jako bełkoczącym manekinem oraz wspomożenia mapy i kompasu - udało się w końcu dotrzeć do niesamowitej alei lipowej, kolejnego śladu po dawnych, prześwietnych czasach w tym dziś zapadłym miejscu. Niepodobna nie przejść piękną aleją, bawiąc w tych stronach, chociaj z oczywistych względów lepiej tu zajrzeć kiedy prastare lipy kwitną, a nie gdy w śnieżnej zadymce wyglądają niczym straszne jakoweś potwory, łypiąc na wędrowca pustymi oczodołami swych wielkich, nie przeniknionych dla wzroku człeczego dziupli.

Uczta w chlewni

Nieopodal alei pamiętającej nie tak znowu odległe czasy świetności folwarku w Hucie Kryształowej, znajdują się zabudowania PGR-u, które właśnie na miejscu onego zniszczonego folwarku postawiono, a które dziś z kolei niszczeją niespiesznie, popadając w ruinę. I tak oto koło historii domknęło się. Spoglądając na mapę tych okolic alboli czytując przewodnik - to właśnie w oczy się rzuca w nazewnictwie miejsc i obiektów, że wszystko tu jest dawne - czyli obecnie nie funkcjonujące. Począwszy od dworku, folwarku, młyna, gorzelni, PGR-u, trakcie, a skończywszy na kopalni siarki nieopodal.

Tymczasem śnieg nieustannie, aż do znudzenia sypał z nieba całymi szuflami, cebrzykami i dzieżami... mokry, ciężki...
Zasypywał wnętrza plecaków, gdy się je otwierało, moczył aparaty foto gdy chcieliśmy kadr jaki ustrzelić - męczyła nas ta śnieżyca okrutnie, człek czuł się jakby śnieżny potop nastał, czy jakowaś insza plaga. Najpirwej mieliśmy w zamiarze spożyć obiad w którymś ze schronów linii Młotkowego w okolicy - jednak obawiając się, że zastaniemy tam chlew - uznaliśmy, iże lepiej będzie zjeść obiad w chlewni z prawdziwego zdarzenia. Tym bardziej, że staliśmy właśnie obok tejże, a przy bliższym przyjrzeniu się tym obiektom - zaskoczyła nas ich sterylna niemal czystość. Otwarte na oścież wrota zapraszały do wnętrza, szybki w oknach wybite zapewniały przewiew i wentylacyję, posadzka jakby nieużywana wygodę serwowała, ściany obdarte więc śladów po dawnej tu hodowli właściwie nie było. A co najważniejsze - żadnej przy tym fetorji kolidującej z aromatem naszego posiłku - również nie wyniuchaliśmy. No i nie dziwota - wszak chlewnia w Hucie Kryształowej również winna być kryształowo czysta. A do tego te obszerne, zadaszone wnętrza, gdzie śnieg nie mógł nam padać w miski! To nas wystarczająco zachęciło do rozłożenia się właśnie w chlewni. Siedząc każdy ze swoim przenośnym korytkiem na kolanach, chrząkając z zadowoleniem, uznaliśmy jednogłośnie, że lepiej w miarę pewne produkta spożyć w chlewni, niż nieznanego pochodzenia i wieku wykwintne potrawy w jakiejś podstępnej restauracyji. Boć wiadomo, że w świecie, w którym bożkiem stał się piniądz - karczmarz dla zysku położy ci na talerz kęs zmumifikowany na wzór egipskiego faraona, alboli jakoweś chemiczny wynalazek przemysłu petrochemicznego, którego nie tknął by nawet konający z głodu pies, aby męczarni większych uniknąć. Miejcie wiec litość dla swech zacnych trzewi i omijajcie przybytki karczmarzy! Sami posiłki sobie godziwe komponujcie z produków najwyższej jakości, a w najgorszym wypadku gotowe coś ze sklepu zakupcie, bo przynajmniej tam na opakowaniu datę zdatności do przełknięcia poznać można.

Schrony linii Młotkowego

W okolicy Huty Kryształowej znajdziemy dwa takie betonowe obiekty militarne wzniesione przez sovietów. Jeden z nich jest dostępny łatwiej (ten na południe od wsi), zaś drugi tak zarósł krzaczorami, że o własnych siłach odnaleźć go nie mogliśmy. Do tego - po posiłku nazbyt rozleniwiającym umysły nam chyba szwankowały, bo nie szukaliśmy tam gdzie powinniśmy, dodatkowo śniegiem otumanieni jako te skołowaciałe pingwiny. Szczęściem akurat w tym momencie nawiedził nas w Hucie pogranicznik aby zanotować nasze personalia, i ten właśnie jegomość ochotnie nam wskazał gdzie szukać należy, tym samym znacznie nasze wędrówki poszukiwawcze skrócił. A ileśmy sił oszczędzili to niepodobna nawet rozeznać, boć śniegu warstwa przybrała już na miąższości od rana znacznie. Schrony oba są względnie niewielkie, takie bardziej obserwacyjne niż bojowe. Zobaczyć warto ale lepiej chyba zimą, bo gdy jest ciepło to ewentualne śmieci lub nieczystości wydzielają silną woń odoryzującą nozdrza amatorów ich zwiedzania.

Tajna rampa kolejowa

O tejże porze roku dzień ustępuje pola nocy nazbyt pierzchliwie, iżby skorzystać ze słonecznego światła dostatecznie długo. Zmierzch popędzał nas w dążeniu do dalszych celów, do których zaliczały się między innszemi stare, przydrożne krzyże oraz cmentarz giermańskich kolonistów w Baszni, po których ostały się jeno surowe i posępne nagrobki. Tako właśnie wszelakie kolonialne zapędy pierwej czy później skończyć się muszą. Dotarliśmy tam juże autem, bo ostatnim punktem naszych usilnych usiłowań dnia tego - była tajna rampa przeładunkowa z czasów poprzedniego socjalizmu. Od miejscowego mieszkańca dowiedzieliśmy się o istnieniu starego młyna - oczywiście dziś nie istniejącego.
W momencie gdy ciemność zapadła juże na tyle przestronna, iż fotografię nocną można było jedynie uprawiać - daliśmy dyla do przysiółka o nazwie Czerwinki, by tam gdzie droga przejezdność swą utraciła - auto w terenie nieporadne porzucić.
Przyświecając sobie latarkami szliśmy ochoczo ku dawnej, tajnej, strzeżonej kolejowej rampie przeładunkowej, gdzie nasz haracz dla zaborcy bolszewickiego był przerzucany z wagonów o normalnej szerokości na te ich szersze dziwolągi. Każdy kto miał tego pecha żyć w tamtych czasach, zastanawiał się zapewne co u licha się dzieje, że gdy wszyscy pracują, gospodarka tak naparza, że aże środowisko naturalne ledwo zipie od zanieczyszczeń - a jednocześnie na półkach ostał się jeno ocet i musztarda. No i tutaj - właśnie w Kapliszach niedaleko Huty Kryształowej mamy wytłumaczenie tego fenomenu ekonomicznej czarnej dziury. Rampa działająca jeszcze w latach 80 - błyskawicznie można by rzec znika z powierzchni ziemi. Nie ma juże torów i podkładów, niedawno zburzono budynki, po których ostały się wielkie pryzmy gruzu, parę słupów energetycznych no i betonowa opaska samej rampy. Kto chce te ostatnie ślady ubaczyć niechaj ukwapi, bo wnet teren pewnikiem zostanie zniwelowan, a posadzon tu las szytko ostatecznie zamaskuje. No chyba, że pod ziemią jest jeszcze coś o czym nie mamy pojęcia, że jest. Szczęściarzami są ci, którym udało się tutaj zawitać z aparatem foto, w momencie gdy obiekt przestał być strzeżony, a równocześnie nie został jeszcze zdemontowany. Do nich my niestety nie należymy.

Ogniska nocnego pociecha

Po całym dniu bieganiny przez ośnieżone pola byliśmy juże srogo umordowani. Nie czując tego chaotycznie łypaliśmy szperaczami - maszerując po nieludzkich wertepach rozoranego ciężkimi machinami nasypu kolejowego - zmierzając z uporem maniakalnym w stronę rampy, co chwilę wpadając w jakieś błotne doły, podstępnie warstwą lodu zamaskowane, jawiące się złośliwie jako grunt stabilny.
Wciąż sypiący jak oszalały śnieg wprawdzie ograniczał mocno widoczność ale nie utrudniał orientacji - bo wiódł nas prosty jako gieoglif z płaskowyżu Nasca - kolejowy nasyp. Trzymanie się onego nasypu gwarantowało dojście do celu i to po linii prostej, czyli najkrótszej. Mając jeszcze w pamięci ostatnie błądzenie w mrokach lasów między Siedliskami a Mrzygłodami - woleliśmy nie ryzykować kolejnego nadprogramowego kółka jakie na człeka czeka gdy za nadto uwierzy w swoje możliwości, tym bardziej, że przecie wodziciel tej ekspedycji mocno niedomagał.
W końcu dotarliśmy do samej rampy. Niestety zawiedzeni stanem budowli, które wzdłuż niej stały - jako pryzmy gruzu przygotowanego do wywiezienia. Po złażeniu rampy wszerz i wzdłuż w tych ekstremalnie niesprzyjających warunkach, które jednak niebywale nam wędrówkę urozmaicały, poprzez tworzenie niesamowitego nastroju - zrzuciliśmy z ulgą brzemiona plecaków, tuż przy stercie sosnowych gałęzi, mocno śniegiem przywalonych. Mając na celu przemienienie onego zamrożonego opału w ciepłodajnych płomieni pożogę. Nie łatwo jednak nam z tym poszło. Drwa mokre, dodatkowo w śniegu upaprane - paliły się opornie, mimo wlania w to proto-ognisko całej flaszki dykty i zastosowania odpowiednio spreparowanej podpałki łatwopalnej. Miejmy przeto na uwadze aby wybierając się w takich warunkach w plener, a mając równocześnie chętkę na zapalenie sobie w jakiejś głuszy ogniska - zabrać ze sobą flaszkę benzyny lub nafty, bo przy takim drew nasączeniu wodą - spiryt to za mało. Bez onych naukowych pomocy pierwej nas w środku zimy grom z jasnego nieba utrafi, niźli ognisko uda nam się trwałe zainicjować.

Gdy jednak w końcu, po mozolnych i cierpliwych staraniach - ogień rozbuchał się na dobre i bez grymasów trawił wrzucane weń w całości gałęzie, śniegiem umorusane. Pomarańczowe blaski rozświetliły mroki lodowatych mar wokół - jęło się robić ciepło i wesoło bo widno. Ogrzewało nas ognisko ale przecie nie tylko nas - bo rozmaite podziemne stwory, kryjące się zimą w norkach, pewnikiem również z ukontentowaniem przeciągały się w swych legowiskach, czując one ciepło z góry promieniujące - przytulając się do sufitu z lubością. Kto wie czy żywiący się przecie dżdżownicami kret nie wystawił wtenczas na jakimś patyku swoistej tej kiełbaski i podpiekł ją, korzystając z rzadkiej zimą okazji zjedzenia czegoś ciepłego. Pewnikiem po naszym odejściu przy żarze dawnego ogniska kręgiem też siadały sarny dziki i łosie zmarznięte, kopytka swe rozcierając. W całej więc okolicy zapanowała radość nieopisana, która i nam się mocno udzieliła, zwłaszcza gdyśmy kiełbaski zaczęli piec na naszym polowym grillu własnej produkcji. Niestety z braku inszych możliwości musieliśmy się zadowolić jako opałem - drwami sosnowymi (boć wokół bór sosnowy) - a wiedzieć trzeba, że sośnia to drewno bodaj najgorsze z możliwych do zasilania ognisk. Nie dojść, że kopci smolistemi dymami, które w mięsiowo wchodząc paskudny mu smak nadają lepiku, to jeszcze pali się zbyt prędko, tako trza dokładać nieustannie, spokoju ni wytchnienia przez to nie mając. Jak jednak mawiają starzy grzybiarze - na bezgrzybiu i rydz ryba... albo jakoś inaczej. Gdy albowiem człek zmarznięty, umęczony i obolały - to i na podkładach kolejowych by strawę przypiekł, trzewia owym smolnym mięsiwem naszychtował i pewnie by nie narzekał. A sporo jeszcze onych podkładów tam pozostało więc materiał do eksperymentu mamy.

Zabiesiadowaliśmy na rampie do ostatka opału, jednak nabici mięsiwem smolnym jako bąki, równocześnie pokrzepieni naparem arbaty zacnej, liściastej acz broń Boże nie chińskiej jeno z Cejlonu - uznaliśmy w końcu, iż jest juże tak późno, iże nado zebrać swe obolałe gnaty i rozrzucone, przysypane śniegiem klamoty by ruszyć ku dorożce samojezdnej, acz nie spiesznie, z godnością, bez tego charakterystycznego dla turysty niedzielnego - syndromu panicznego odwrotu, któren objawia się u większości podróżujących juże w godzinach wczesno popołudniowych.

Nadzwyczaj leniwy powrót

Lód i śnieg na asfalcie, oblepione śniegiem drzewa, nieliczni sobotnio-weselni kierowcy jadący z niepokojącą fantazją, łypiące ślepia dzikich stworzeń na poboczach, prawdziwa ciemność, jaką można obaczyć tylko z dala od łun świateł wielkich miejskich molochów i szytko to obaczane podczas jazdy w tempie 40 km/h. Bo szybciej się nie dało, mimo opon zimowych. Zresztą lepiej jechać wolniej, a w ogóle dojechać niż spieszyć się i wylądować w rowie, boć... zdajemy sobie chyba sprawę co oznacza z dala od cywilizacji pojęcie - "sobotni wieczór". Może nie wszyscy się orientują więc zwięźle objaśnię.
Sobotni wieczór, alboć to w mieście aliboć na wsi oznacza na całym świecie jedno - daleką od fizjologicznej zawartość alkoholu we krwi. O ile w miastach mamy do dyspozycji pomoc drogową, której pracownicy przynajmniej w teorii opojnemi być w pracy nie mogą, to juże na wsiach, z dala od miast, gdzie musimy liczyć jeno na osoby prywatne - można być niemal pewnymi że nikt Cię nie poratuje, bo czy małe czy duże - wsze są wieczorem juże zaprawione jako te bąki. Boć to złoty czas dla wszelkich dmidzbanów, oźralców i suszykufli.
Sytuację tę tragikomiczną juże nie raz mieliśmy okazję poznać na Roztoczu popadając w tarapaty, a najostatniej jakeśmy zabłądzili w leśnej głuszy między Siedliskami a Mrzygłodami, kiedy w tej wiosce drugiej jakaś zatroskana nami babinka - na pytanie o pomoc w podwiezieniu nas do Siedlisk, załamując ręce, odparła z troską takimi oto słowami:
- Chłopcy, łoj chłopcy - wy tu nikogo teraz już nie znajdziecie, łoj nikogo nie znajdziecie.
Zapewne zmarniali, zmoknięci i ubłoceni jako te dziki co wymknęły się nagonce - przedstawialiśmy widok godzien współczucia, a cel odległy dodatkowo dodawał dramatyzmu naszej sytuacji.
I tak też się stało - nie znaleźliśmy nikogo trzeźwego! We wsi z podwórek i z chałup niosły się rubaszne śpiewy, odbijając echem stukrotnym od okolicznych wzgórz przez co zdawało się, że postrzępione i złowrogie czarne drzewa również usposobione są dzięki tej atmosferze wesoło. Zaś jelenie i dziki pewnikiem niezdarnie kolebią się w tańcu, wsłuchane w odgłosy wesołe ze wsi dochodzące. Z buta więc nado nam było leźć kilometrami - po nocy, lasami, rozjeżdżonymi przez ciągniki drogami, ubłoconymi niemiłosiernie, ryzykując kolejne zabłądzenie - tako po doczołganiu się do auta ledwo już dychaliśmy przysięgając sobie, iże kompas będziem nosić zawsze przy sobie, jako zegarek.
Tak więc szczególnie zimą na Roztoczu, zwłaszcza Wschodnim/Południowym nie szarżujmy przy gołoledzi aby przygód nazbyt nieprzyjemnych nie doświadczyć, gdy z rowu auta nikt nam wyciągnąć nie będzie mógł. Chociaj przygody takie z pewnością później najdłużej są wspominane, kiedy już strupy nam zejdą z przysłowiowej żopy i aże tak swych udręk już nie pamiętamy, boć ostają pozytywne w pamięci jeno wspominki.

Zresztą - po cóż się spieszyć i gnać na oślep? Czyż jazda ślamazarna, połączona z lubym podziwianiem okolicznych okolic, pozwalająca na rozluźnienie krawata uwagi, swobodne rozmowy ze współtowarzyszami podróży i przede wszystkim jazda bezpieczna - nie jest w sama w sobie warta zaznania? Czyż atmosfera ślamazarnie pokonywanej niekończącej się drogi nie pasuje najlepiej do niespiesznego klimatu "dzikiego wschodu"?
A jużci!

Tekst: Tomasz Piotrowski
Zdjęcia: Tomasz & Marek Piotrowscy
Korekta: Tomasz Michalski

Literatura
Podczas przygotowywania relacji z tejże hejże Extreminady korzystano z następujących publikacji:
1. Przewodnik turystyczny Pawła Rydzewskiego "Roztocze Południowe" , z cyklu "Szlakami pogranicza".
2. Mapa "Horyniec Zdrój - uzdrowisko i gmina - Roztocze Południowe (Wschodnie) w skali 1:50 000, z korektą "GERP"
3. Słownik Staropolski

Wszystkie fotografie ilustrujące tę relację są analogowe - naświetlone na filmie Kodak Ektar 100